استفاده از بازی های رایانه ای گمراهگر
بسم الله الرحمن الرحیم
استفاده از بازی های رایانه ای گمراهگر
محمود صادقی
کلمات کلیدی
کاربر، گمراهی، ضلالت، بی حیایی، بازی های رایانه ای
یکی از محرمات الهی استفاده از ابزاری است که سبب تضعیف اعتقادات و اخلاقیات افراد می شود؛ از مصادیق این وسائل می توان به بازی های رایانه ای اشاره کرد که با اهداف خاصی ساخته می شوند[1] و به دلیل جذابیت و کیفیت بالایی که دارند مورد توجه مخاطبین خود قرار می گیرند غافل از اینکه استفاده و استمرار این بازی ها به مرور زمان بر باور و اخلاق تأثیر می گذارند و محرمات الهی را برای آنها عادی جلوه می دهد و کاربران آن نسبت به انجام واجبات و دستورات دینی بی علاقه و سست می شوند.
آیات مربوط و مرتبط
آیه ای صریح درباره حرمت استفاده از بازی های رایانه ای گمراه کننده پیدا نمی کنیم ولی می توانیم از آیات کلی ای که وجود دارد حرام بودن استفاده از این بازی ها را ثابت کنیم که به برخی از آنها اشاره می شود: «قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ...».[2] «قُلْ ... وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ ...».[3]
خدای متعال در آیه اول می فرماید کارهای زشت و ناپسند حرام است و در آیه دوم دستور می دهد که نباید به آنها نزدیک شویم و مرتکب آنها شویم. یکی از مصادیق «الفواحش» استفاده از بازی های رایانه ای است که دارای تصاویر مستهجن و محتوای فاسد و منحرف کننده هستند؛ لذا باید از اینگونه بازی های به صورت جدّی اجتناب کرد. «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَ مَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ...».[4]
استفاده از بازی های رایانه ای که منحرف کننده هستند در واقع پاسخی مثبت به درخواست و دعوت شیطان به گناه کردن است چرا که او فقط به کارهای منکر و حرام دعوت می کند و ما با بازی کردن دعوت او را اجابت می کنیم. «... لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَديدُ الْعِقاب».[5]
کاربران با استفاده از این بازی ها در مسیر اهداف سازندگان این بازی ها قرار می گیرند و آنها را در ساخت و تولید بیشتر یاری می کنند در حالی که خدای متعال دستور می دهد از یاری و کمک به تحقق گناه اجتناب شود. «قُلْ لِلْمُؤْمِنينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ ... * وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُن ...».[6]
خدای متعال به زن و مرد دستور می دهد که چشم خود را از حرام باز بدارند و مرتکب گناه چشم نشوند در حالی که برخی از افراد با انجام بازی های رایانه ای مستهجن مرتباً در حال انجام گناه چشم هستند.
روایات مربوط و مرتبط
امام صادق علیه السلام فرمودند: «أَغْلِقْ أَبْوَابَ جَوَارِحِكَ عَمَّا يَقَعُ ضَرَرُهُ إِلَى قَلْبِكَ وَ يَذْهَبُ بِوَجَاهَتِكَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَ يُعْقِبُ الْحَسْرَةَ وَ النَّدَامَةَ يَوْمَ الْقِيَامَة؛ ».[7]
حضرت عيسى علیه السلام به حواريون میفرمود: «إِيَّاكُمْ وَ النَّظَرَ إِلَى الْمَحْذُورَاتِ فَإِنَّهَا بَذْرُ الشَّهَوَاتِ و نَباتُ الفِسقِ؛ از نگاه کردن به چیزهایی که ممنوع هستند بپرهیزید که همانا بذر شهوات و شاخ و برگ فسق است».[8]
امام صادق علیه السلام فرمودند: «النَّظَرُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِيسَ مَسْمُومٌ وَ كَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِيلَةً؛ نگاه (حرام) تیری از تیرهای مسموم شیطان است. چه بسیار نگاهی که حسرتی طولانی را برجای میگذارد».[9]
امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: «مَنْ أَطْلَقَ نَاظِرَهُ أَتْعَبَ خَاطِرَهُ؛ هر کس چشم و نظرش را رها کند، ذهن و خاطرش به سختی میافتد».[10]یعنی کسی که به نامحرم نگاه کند، آسايش فكري ندارد و پيوسته فكر و ذهنش مشغول آنچه ديده است، مي باشد امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى غَيُورٌ يُحِبُّ كُلَّ غَيُورٍ وَ لِغَيْرَتِهِ حَرَّمَ الْفَوَاحِشَ ظَاهِرَهَا وَ بَاطِنَهَا؛ خدای متعال غیور است و هر غیرتمندی را دوست دارد و به سبب غیرتش، کارهای زشت و ناپسند آشکار و پنهان را حرام کرده است».[11]
طبق دستورات دینی، خدای متعال افراد غیرتمند را دوست دارد چون آنها از ناموس و دین و وطن خویش حفاظت می کنند ولی کاربرانی که مدام از بازی های رایانه ای غربی استفاده می کنند به مرور زمان غیرت آنها کم می شود و نسبت به موارد بالا بی تفاوت می شوند و این حالت را خدای متعال نمی پسندد.
زمینه های استفاده از این بازی ها
1. جذابیت و کیفیت آنها
جذابیت و کیفیت بالای بازی های رایانه ای غربی سبب می شود این بازی ها بیشتر مود توجه خریداران قرار گیرند و همین امر زمینه ابتذال و انحراف را فراهم می کند و کاربر بعد از مدتی دچار آسیب می شود که غالباً متوجه آنها نیستند.
2. دسترسی آسان به آنها
جدیدترین و با کیفیت ترین بازی های رایانه ای غربی در بیشتر مغازه های خدمات رایانه ای، ویدئو کلوپ ها و فروشگاه های بازی رایانه ای موجود می باشد و افراد با کمترین هزینه می توانند آنها را خریداری کنند و در بین این بازی ها، بازی های رایانه ای نامناسب و منحرف کننده به وفور پیدا می شود.
در دنیای مجازی اینترنت نیز این بازی ها به راحتی در دسترس هستند و چون اغلب کاربران این بازی ها به اینترنت پرسرعت دسترسی دارند یا به صورت آنلاین استفاده می کنند یا آنها را دانلود می کنند.
امروزه بیشتر مردم جامعه از گوشی های تلفن پیشرفته استفاده می کنند و بازی های قابل اجرا در موبایل هم به فراوانی در اینترنت و ... وجود دارد و افراد به دریافت آنها خود را در هر ساعت از شبانه روز مشغول می کنند در حالی که بیشتر آنها متناسب با فرهنگ و دین کشورمان نمی باشد.
3. جمع دوستانه
امروزه با پیشرفت ابزار سرگرمی، افراد در جمع های دوستانه و خانوادگی به جای اینکه خود را با سرگرمی های علمی و بدنی مانند کشتی گرفتن و ... سرگرم کنند با استفاده از بازی های رایانه ای مشغول و سرگرم می شوند؛ اما متأسفانه بیشتر بازی های رایانه ای غربی ذهن و روج مخاطبان خود را به آلودگی و گناه می کشاند چون اغلب آنها دارای تصاویر مبتذل و محتوای نامناسب می باشند.
4. تنهایی
برخی از افراد برای اینکه از تنهایی بیرون بیایند خود را با تکنولوژی های جدید مانند بازی های رایانه ای مشغول می کنند و همین سرگرمی ممکن است آنها را به سمت استفاده از بازی های رایانه ای مستهجن و منحرف کننده بکشاند.
آثار و آسیب ها
الف: آسیب های اعتقادی
1. سست شدن باورهای دینی
در بسیاری از بازی های رایانه ای، سازندگان آنها آموزههای انحرافی را به صورت مستقیم یا غیر مستقیم به مخاطب خود القاء کرده، باورها و دستورات ادیان الهی (مخصوصاً اسلام) را تضعیف میکنند.
«اگر در جريان بازي ها، بحثي از دين و معنويت به ميان آمده باشد، اين مفاهيم با خشونت و خرافه پرستي توأم شده، تصوير نامطلوبي را در اذهان مخاطبين بازيهاي رايانهاي بر جاي ميگذارند. طرح مسائلي مانند جادو، جادوگري، خون آشامی و... از جمله مواردي هستند كه حتي در اذهان افراد متعادل نيز مشكل ایجاد میکنند و در آنها نسبت به جهانبيني الهي، دين و دينداري و معنويت، كراهت و وازدگي ايجاد ميكند.»[12]
ب: آسیب های ضد اخلاقی
1. بی حیایی و بی عفتی
افرادی که خود را با بازی های رایانه ای مستهجن و منحرف کننده مشغول می کننند بداند که چشم و ذهن آنها از تصاویر و محتوای اینگونه از بازی ها پر می شود و رهایی از آنها خیلی دشوار است و همیشه با این صحنه های نامناسب زندگی می کنند؛ امام علی علیه السلام در این باره میفرماید: «الْعَيْنُ بَرِيدُ الْقَلْب؛ نگاه، پیک قلب است»[13] یعنی شخص به مرور زمان با دیدن این تصاویر و محتوای فاسد به بی حیایی و بی غیرتی کشیده می شود بدون اینکه متوجه این تغییر باشد.
امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِذَا لَمْ يَغَرِ الرَّجُلُ فَهُوَ مَنْكُوسُ الْقَلْبِ؛ زمانی که مرد بی غیرت شود قلبش وارونه می شود {و هیچ خیری در آن قرار نمی گیرد}».[14]
2. ظهور صفات رذیله پنهانی
انسان معجونی از فضایل و رذایل اخلاقی می باشد. در زندگی واقعی، بسیاری از افراد خیلی از کارهای خلاف و غیر انسانی مانند قتل، مبارزه با قانون، تخریب اماکن عمومی، غارت و... را نمی توانند به سبب موانعی انجام دهند؛ اما ممکن است همیشه در صدد انجام آنها باشند؛ ولی بازی های رایانه ای این امکان را به کاربر میدهد که هر کاری را که در زندگی واقعی از انجام آن عاجز است، به راحتی انجام دهد و هیچ گونه مانعی برای او وجود نداشته باشد؛ بازی های رایانه ای در عین حال که می تواند امکان انجام خیلی از کارهای مفید را برای کاربر فراهم کند، می تواند باعث شود که فرد رذایل اخلاقی درونی خود را در عالم مجازی تجربه کرده و به مرور زمان به انجام آن عادت کند و حتی گاهی در واقعیت آن را تجربه نماید.
3. خود ارضایی
از آسیب ها و آثار خطرناک استفاده از اینگونه بازی های انحرافی این است که افراد با دیدن تصاویر مستهجن؛ غریزه جنسی در آنها تحریک شده و به دنبال راهی برای ارضای جنسی خویش هستند که یا به حریم جنسی دیگران تجاوز می کنند یا به خود ارضایی دست می زنند.
ج: آسیب های روحی روانی
1. خشونت طلبی
مهمترین مشخصه بازی های رایانه ای، وجود حالت خشونت در اكثر آنهاست؛ یعنی فرد باید برای رسیدن به مرحلة بعدی بازی، با نیروهای به اصطلاح دشمن بجنگد. استمرار چنین بازی هایی کاربران مخصوصاً كودكان را پرخاشگر و ستیزهجو بار میآورد.
«خشونت» مهمترین محركهای است كه در طراحی جدیدترین و جذاب ترین بازی های رایانه ای به حد افراط از آن استفاده می شود. چهرههای معروف هالیوود كه در فرهنگ ما انسان های ضد ارزش و غیراخلاقی هستند، در این بازی ها به صورت قهرمان های شكست ناپذیر جلوه میكنند.[15]
برای توجه بیشتر والدین و کاربران، چند نمونه از اتفاقات وحشتناکی را که به سبب انجام بازی های رایانه ای رخ داده است، ذکر میکنیم:
- بنا به اعلام رسانههای آمریکایی، جوان[16] بیست ساله ای که بیست و شش نفر را در مدرسة ابتدایی[17] به رگبار بسته بود، غالباً به بازی های رایانه ای خشن میپرداخته است.[18]
- در سال 2010م دو نوجوان12 و 16 ساله اهل ماساچوست آمریکا در اقدامی بسیار عجیب، پس از بازی کردن «GTA» سعی کردند با استفاده از کوکتل مولوتوف های[19] دست ساز، یک پارکینگ و آپارتمان را به آتش بکشند. بازی به حدّی در آنها تأثیر گذاشته بود که سعی در دزدیدن خودرو هم کرده بودند. کوکتل مولوتوف های آنها به حدی زیاد بود که میتوانستند به راحتی کل خیابان را آتش بزنند.[20]
- در بازی «GTA 3» یک مرحلة جداگانه وجود دارد که بازیکن باید هر تعداد انسان را که می تواند، از پشت بام با استفاده از تفنگ دوربین دار بکشد. «ویل» و «جوش باکنر» نیز بعد از بازی کردن این مرحله تصمیم گرفتند خودشان آن را تست کنند. این دو نوجوان با استفاده از تفنگ پدرشان که مخصوص شکار بود، به پشت بام رفتند و شروع به شلیک کردند. آنها یک موتور سوار را کشته و یک عابر را نیز زخمی کردند.[21]
- «ایونات ساوین» زمانی که تنها 15 سال داشت، به بازی «کانتر» معتاد شد و بیشتر وقتش را صرف انجام این بازی کرد. او بیش از 200 روز از مدرسه را غیبت و با تمام دوستانش قطع رابطه کرد. مادر او به خاطر این حرکتش اینترنت خانه را قطع کرد؛ ولی او با اینکار عصبانی شد و 17 بار با چاقو به مادرش ضربه زد. او سپس تمام پول های مادرش را برداشت و به کافی نت رفت تا بازی خود را ادامه دهد. وی پس از 4 ساعت بازی، خودش را تسلیم پلیس کرد.[22] د: آسیب های فرهنگی اجتماعی 1. قانون گریزی
یکی از اثرات بازی های رایانه ای با موضوع خشونت، مثل «GTA» قانون گریزی است؛ چون در اینگونه از بازی ها هیچ قانونی توان مقابله با شخصیت اصلی بازی را ندارد و همین امر، کاربر را قانونگریز تربیت میکند و به او میآموزد که برای رسیدن به هدف از هر وسیلهای می تواند استفاده کند و هیچ چیزی نمی تواند مانع رسیدن او به هدفش شود. 2. افزایش جرم و جنایت: ر.ک: فرهنگ مصادیق، مقاله «تولید بازی های رایانه ای گمراهگر»
د: آسیب های اقتصادی
1. ضرر اقتصادی به فرد و خانواده
بازی های آنلاین افراد را طوری به سمت خود جذب می کنند که به راحتی نمی توانند از آن جدا شوند؛ لذا اعتیاد شدیدی به این بازی ها پیدا می کنند. «{این} افراد با عادت کردن به پرداخت {پول} برای بهتر شدن شرایط بازی و پیشرفتی که هرگز اقناعشان نخواهد کرد؛ در یک فرآیند رقابتی منفی میافتند. در چنین محیطی بازیکن هرچقدر هم هزینه کند بالاخره یکی پیدا می شود که از او جلوتر باشد و این مساله رقابت را پایان ناپذیر میکند. بازی در گسترهای جهانی انجام می شود و {شخص} برای عقب نماندن از چند میلیون رقیب خود پیاپی هزینه میکند و این هزینه کردن پایانی ندارد. از همین روست که این هزینهها وارد فاز جدیدی می شود و آن خرید و فروش اکانت است. یعنی فردی که از هزینه کردنهای پیاپی خسته شده بجای ماهانه چند صد هزار تومان هزینه کردن و انتظار کشیدن، به یک باره چند میلیون تومان میپردازد و یک اکانت پیشرفته را خریداری میکند».[23]
ه: آسیب های دیگر
1. هدر دادن عمر و استعدادها
یکی از مهمترین آسیب های اینگونه از بازی ها، تلف کردن عمر است چون اغلب این بازی ها دارای جذابیت و هیجان زیادی هستند کاربر را به خود مشغول می کنند به طوری که شخص، ساعت ها خود را با این بازی ها مشغول می کند از انجام کارهای مهم باز می ماند.
شوهر یکی از بازیکنان بازی های رایانه ای درباره آسیب های بازی «کلش آو کلنز» می گوید: «همسر و فرزندم بسیار عصبی و بی حوصله شدهاند و هر دوی آنها روزانه 9 ساعت درگیر بازی هستند. پسرم پرخاشگر شده و به درس هایش اهمیتی نمی دهد و همسرم نیز نسبت به این وضعیت اعتراضی ندارد. به خاطر این بازی با همسرم مشکل پیدا کردهام.[24]
2. زنای ذهنی: ر.ک: فرهنگ مصادیق، مقاله «تکثیر فیلم های فساد انگیز».
3. بلوغ زودرس[25]
بارها در تبلیغات تلویزیونی، «تبلت و موبایل» به عنوان یک وسیله سرگرمی و تفریح برای کودکان معرفی شده است و همین امر کودکان را به خریدن این ابزار تشویق می کند و والدین هم چاره ای جز انجام این کار ندارند[26] زیرا توان تحلیل محتوای این بازی هایی که در تبلت و موبایل اجرا می شود را ندارند در نتیجه در معرض آسیب های اخلاقی و اعتقادی قرار می گیرند.
یکی از مهمترین عوامل «بلوغ زودرس» تصاویر، صحنه های جنسی و تحریک کننده می باشد که متأسفانه بازی های غربی دارای چنین تصاویر مستهجن و مبتذلی هستند. مداومت بر این بازی ها نیروی جنسی افراد را تحریک می کند که در نتیجه، شخص قبل از سن لازم، به بلوغ جنسی می رسد که به دلیل عدم امکان ازدواج مشروع باعث انحرافات اخلاقی و جنسی شود.
و: آثار و آسیب های اخروی
1. عذاب الهی
کاربران گرامی توجه داشته باشند که اکثر بازی های رایانه ای غربی دارای تصاویر مستهجن و محتوای نامناسب می باشد لذا استفاده از این بازی ها به دلیل آسیب های اعتقادی، اخلاقی و فقهی که به آنها وارد می کند حرام است و گناه حساب می شود و در قیامت به عذاب دردناک الهی دچار می شوند.
راه کارهای جلوگیری از این منکر
1. سرگرم شدن با بازی های بدنی
از بهترین کارهایی که انسان را از تنهایی در می آورد و به او نشاط و روحیه می دهد تفریحات و سرگرمی های بدنی است زیرا بدن انسان بعد از تلاش و تحرک به آرامش و راحتی می رسد و شخص بدنی سالم پیدا می کند که می تواند در جامعه به عنوان فردی مفید ظاهر شود.
2. کتابخوانی در جمع دوستان
گاهی افراد و دوستان زمانی که در کنار هم قرار می گیرند به علت بیکاری ممکن است خود را با اموری نامناسب مانند بازی های رایانه ای منحرف کننده غربی مشغول کنند لذا بهتر است به جای آن از خواندن کتاب های مفید و ارزشمند استفاده کنند و خود را سرگرم کنند.
حتی می توانند با تعریف خاطرات سالم و تجربیات خویش همدیگر را یاری کنند تا با استفاده از تجربیات همدیگر زندگی موفقی داشته باشند.
3. استفاده از بازی های رایانه ای مفید
اگر مسئولین محترم بازی های ارزشمند و سالم که دارای کیفیت و جذابیت بالایی باشند تولید کنند می توانند نوجوانان و جوانان کشور را با این بازی های مفید در مسیر رشد و تکامل قرار دهند و بهترین معارف دین را به آنان آموزش دهند.
4. مشاهده فیلم ها و مستند های آموزشی مفید
توصیه هایی درباره بازی های رایانه ای
والدین محترم باید توجه داشته باشند که ضررها و آسیب های یاد شده تمام فرزندان آنها را تهدید میکند. برای اینکه از همه یا بخش مهمی از این آسیب ها در امان باشند، سزاوار است به توصیههایی که ذکر می شود، عمل کرده و فرزندان خود را حفظ کنند.
1. آسیب های اینترنت و بازی های رایانه ای را برای آنها با زبانی نرم و مهربان بیان کنید و آنها را با معارف الهی آشنا کنند تا بتوانند در برابر آسیب های این بازی ها در امان بمانند.
امام صادق علیه السلام فرمودند: «بَادِرُوا أَوْلَادَكُمْ بِالْحَدِيثِ قَبْلَ أَنْ يَسْبِقَكُمْ إِلَيْهِمُ الْمُرْجِئَة؛ قبل از اینکه فرزندانتان گرفتار فرقه های انحرافی مانند (مرجئه) شوند آنها را با حدیث (و گفتار ما) آشنا کنید».[27]
2. در روز مقداری از وقت خود را برای گفتگوی و ارتباط با فرزندان قرار دهید و نگذارید به خاطر کمبود حضور شما، وقت خود را با اینترنت و بازی های رایانه ای پر کنند.
3. اگر در عنوان و عکس های روی بسته بندی بازی ها، موارد خشونت و موضوعات جنسی وجود دارد، از خرید اینگونه بازی ها خودداری کنید.[28]
4. زمان انجام بازی رایانهای فرزندان خود را تعیین و محدود کنید (بیش از یک ساعت در روز نباشد).[29]
5. لازم است والدین به همان اندازه که در خصوص (تماشای) تلویزیون آگاهی و هشدار میدهند، در مورد بازی های ویدیویی و رایانه ای نیز هشدار و آگاهی بدهند؛[30]
6. اگر چنانچه قرار است از بازی های رایانه ای استفاده كنند، بهتر است از بازی های تصویری خلاّق باشد كه كودكان باید به وسیلة آنها، معماهایی را حل كنند؛[31]
7. بازی های ایرانی مفید را به فرزندانتان معرفی کنید[32] و آنها را مطابق و متناسب با سن فرزندتان انتخاب نمایید و حتماً فرهنگ صحیح استفاده از آن را به آنها گوشزد کنید؛[33]
8. برای رهایی از تنهایی و منزوی شدن فرزندان، بازی هایی را انتخاب كنید كه بیش از یك بازیكن در آنها بازی میکنند؛ چراکه باعث می شود دو یا سه نفر با هم بازی كنند و این کار تا حدی ضررها را کمتر میکند؛[34]
9. اگر والدین نسبت به محتوای بازی ها اطلاعاتی ندارند، بهتر است قبل از خریدن هر بازی ای با اشخاص مطمئن و متدین دربارة خریدن یا نخریدن آن مشورت کنند و از اینکه خود فرزند بازی ای را پیشنهاد کند، فوراً استقبال نکنند.
10. قبل از خرید بازی، در صورت امکان آن را به طور خصوصی تماشا کنید تا بتوانید شخصاً نسبت به خریدن یا نخریدن آن تصمیم درستی اتخاذ کنید؛[35]
11. با استفاده از نرم افزارهای فیلترینگ خانگی (کنترل والدین) بر فعالیت رایانه ای فرزندانتان نظارت داشته باشید.
12. اگر برای فرزندانتان در خانه اینترنت پرسرعت تهیه می کنید، سعی کنید با نظارت خودتان مورد استفاده قرار گیرد.[36]
13. اگر از فرزندانتان در محیط مجازی خطایی سرزد از اصل «تغافل»[37] استفاده کنید و در زمانی مناسب با مهربانی و صمیمیت آن آسیب را برطرف کنید.
14. بهتر است كودكان زیر 3 سال اصلاً با بازی های ویدیویی و رایانه ای آشنا نشوند و تا آنجا كه ممكن است، با اسباب بازی های قابل لمس و واقعی مثل خانه سازی و... سرگرم شوند؛[38]
15. حتماً در دوره های آموزشی رایانه و اینترنت شرکت کنید.
احکام شرعی
سوال: آیا خریدن و نصب فیلتر شکن[39] (برای ورود به سایت های فیلتر شده بازی های رایانه ای) بر روی رایانه شخصی جایز است؟
جواب: اگر خریدن و نصب فیلتر شکن بر خلاف قوانین حکومت اسلامی باشد یا دارای مفسده بوده و یا ترس به گناه افتادن وجود داشته باشد خریدن و نصب کردن آن جایز نیست.[40]
سوال: آیا بازی «کلش آو کلنز» جایز است؟
جواب: اگر دارای تصاویر مبتذل و محتوای حرام و مفسده دار نباشد[41] و قانون آن را ممنوع نکرده باشد[42]، اشکال ندارد.[43]
سؤال: آیا خرید و فروش اکانت[44] بازی های آنلاین مانند کلش آو کلنز جایز است؟
جواب: خرید و فروش اکانت جایز نیست.[45]
سوال: اگر انجام بازی رایانه ای سبب اُفت شدید تحصیلی یا مردود شدن شود، آیا در اینصورت بازی کردن جایز است؟
جواب: از افراط و زیاده روی در انجام بازی رایانه ای باید اجتناب شود.[46]
سؤال: اگر انجام بازی های رایانه ای موجب شود نماز انسان قضا شود، بازی کردن جایز است؟
جواب: بازی کردن جایز نیست[47] و لازم است به امور واجب پرداخته شود.[48]
سوال: اگر انجام بازی های رایانه ای موجب شود انسان از کارهای واجب (مانند اطاعت از دستورات والدین، صله رحم، تحصیل علم و ...) باز بماند، انجام بازی رایانه ای جایز است؟
جواب: در این صورت انجام بازی رایانه ای حرام است.[49]
سوال: اگر بازی رایانه ای موجب ضایع شدن و هدر رفتن عمر شود، انجام بازی جایز است؟
جواب: انسان در برابر هدر دادن عمر در قیامت مسئول و جواب گو خواهد بود.[50]
سوال: برای نصب برخی از بازی های رایانه ای و موبایل باید به شرکت سازنده اجازه داده شود تا به اطلاعات خصوصی و مهم گوشی دسترسی داشته باشد یا از ابزار گوشی مانند دوربین، ضبط صوت استفاده کند، آیا استفاده از این بازی ها و اجازه دسترسی داشتن آنها به اطلاعات رایانه و موبایل جایز است؟
جواب: هرگاه این کار خلاف قانون بوده یا سبب تقویت دشمنان اسلام گردد یا مفاسد اخلاقی، اعتقادی و اجتماعی داشته باشد[51] یا سبب افشاء سرّ و هتک حرمت شخص یا دیگری شود[52] جایز نیست.
سوال: به گفته کارشناسان، با هربار ورود به برخی از سایت ها مانند سایت بازی های رایانه ای آنلاین، ارزش مالی این سایت ها بالا می رود، اگر با اینکار دشمنان اسلام مانند آمریکا و اسرائیل رشد مالی پیدا کنند و تقویت شوند، استفاده از این سایت ها جایز است؟
جواب: اگر شخص علم و یقین داشته باشد که ورود او سبب رشد دشمنان اسلام مانند صهیونیسم و اسرائیل می شود، جایز نیست.[53]
سؤال: اگر بازی های رایانه ای سبب شود کاربر به مرور زمان خشن و عصبی شود، بازی کردن برای او جایز است؟
جواب: اگر این بازی ها مفسده یا ضرر قابل اعتنایی داشته باشند، بازی کردن کاربر جایز نیست و باید اجتناب کند.[54]
سؤال: آیا خرید و فروش بازی های رایانه ای که دارای صحنه های مبتذل هستند، جایز است؟
جواب: جایز نیست[55] و درآمد آن نیز حرام است[56] همچنین نگاه کردن به چنین تصاویری حرام و از مصادیق اشاعة فحشا محسوب می شود و لازم است به طور جدی از انجام آن اجتناب شود.[57]
سؤال: آیا خرید و فروش بازی های رایانه ای که در آنها به مقدسات مسلمانان (مخصوصاً شیعیان) توهین میکنند، جایز است؟
جواب: جایز نیست.[58]
سؤال: آیا نگهداری بازی های رایانه ای مستهجن در مغازه یا منزل یا رایانه، جایز است؟
جواب: نگهدارى اینگونه بازی های رایانه ای حرام است، و بر حاکم شرع لازم است که آنها را جمعآورى کرده، از بین ببرد، و این کار تعزیر[59] دارد. [60]
سؤال: نگهداری بازی های رایانه ای که در آنها به مقدسات مسلمانان (مخصوصاً شیعیان) توهین می شود، در رایانه یا مغازه جایز است؟
جواب: جایز نیست[61] و باید آنها را از بین بُرد.[62]
سؤال: اگر صاحبان گیم نت بازی هایی را در اختیار افراد قرار دهند که در آنها به مقدسات مسلمانان (مخصوصاً شیعیان) توهین می شود، آیا پول دریافتی برای آنها حلال است؟
جواب: حلال نیست.[63]
سؤال: آیا پول دادن در قبال بازی های رایانه ای که دارای مطالب انحرافی یا صحنههای تحریک کننده است، جایز است؟
جواب: حرام است و باید از این کار جداً اجتناب شود.[64]
سوال: استفاده از بازی های مبتذل که از ابتدا روی موبایل نصب شده اند و قابل حذف شدن نیستند، جایز است؟
جواب: اگر استفاده از این بازی بر خلاف قوانین حکومت اسلامی باشد یا دارای مفسده بوده و یا ترس به گناه افتادن وجود داشته باشد استفاده از آن جایز نیست.[65]
سوال: آیا هدیه دادن بازی رایانه ای مبتذل به دیگری جایز است؟ و هدیه گیرنده مالک آن می شود؟
جواب: هدیه دادن جایز نیست[66] و هدیه گیرنده مالک آن نمی شود.[67]
سؤال: اگر شخصی علم داشته باشد که در بازی های رایانه ای به مقدسات مسلمانان (مخصوصاً شیعیان) توهین و بیاحترامی می شود، آیا جایز است در آن بازی ها شرکت کند؟
جواب: جایز نیست[68] و باید از انتشار آن خودداری شده، فوراً از روی سیستم پاک شوند. به دیگران هم اطلاع رسانی کنید که بازی نکنند و علاوه بر حرام بودن و گناه، تأثیرات نامطلوب و مخربی بر افکار و عقاید و روح انسان دارند.[69]
سؤال: آیا نگهداری عکس، فیلم و بازی های رایانه ای مستهجن در رایانه یا موبایل، جایز است؟
جواب: حرام است[70] و باید آنها را از بین بُرد[71] و تخلف از آن موجب تعزیز است.[72]
سؤال: آیا دانلود بازی های رایانه ای مستهجن و مبتذل جایز است؟
جواب: دانلود اینگونه از بازی ها حرام و از مصادیق اشاعة فحشا می باشد و باید به صورت جدی از این کار اجتناب شود.[73]
سوال: بلوتوث کردن بازی های رایانه ای مبتذل و مستهجن برای دیگران، جایز است؟
جواب: چون مخالف مقررات حکومت اسلامی است و مفاسد اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و ... دارد و خوف آلوده شدن به گناه وجود دارد حرام است.[74]
سؤال: آیا شکستن و انهدام بازی های رایانه ای مبتذل و مستهجن توسط والدین جایز است؟
جواب: چون این سی دی ها مالیت ندارند، انهدام و شکستن آنها اشکال ندارد.[75]
سوال: آیا حذف کردن بازی های رایانه ای مبتذل و مستهجن از روی رایانه و موبایل دیگران بدون اجازه و اطلاع آنها از باب نهی از منکر جایز است؟
جواب: اگر بدون اجازه وارد رایانه و موبایل دیگران شود و تجسس کند تا بازی مبتذل را پیدا کرده و حذف کند، جایز نیست[76] اما اگر حذف کردن بازی بدون تجسس باشد[77] و مفسده ای (مانند اختلاف و درگیری) نداشته باشد اشکال ندارد[78] ولی بهتر است در صورت امکان ابتدا با زبان نرم و ملایم آنها را ارشاد کنند که خودشان حذف کنند.[79]
سوال: آیا رایت سی دی های مستهجن و مبتذل و غیر اخلاقی جایز است؟
جواب: جایز نیست.[80]
منبع: (پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر: fmaroof.ir/wiki)
منابع
کتاب ها
1. الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، انتشارات دار الكتب الإسلامية، تهران، چاپ چهارم، 1407ق.
2. جامع الأخبار، شعيري، مطبعة حيدرية، چاپ نجف، چاپ بى تا.
3. عيون الحكم و المواعظ، ليثى واسطى، على بن محمد، محقق / مصحح: حسنى بيرجندى، حسين، ناشر: دار الحديث، قم، چاپ اول، 1376 ش.
4. مصباح الشريعة، منسوب به جعفر بن محمد، امام ششم عليه السلام، انتشارات اعلمى، چاپ: اول، 1400 ق.
سایت ها
www.makarem.ir
www.sistani.org
www.almazaheri.ir
www. zanjani.net
www.tebyan.net
www. hamshahrionline.ir
www. puya.nashriyat.ir
www.yjc.ir
www.gerdab.ir
www.farsnews.com
www. jahannews. com
www. ircg.ir
www. Cyber Police.ir
www.rc.majlis.ir
منابع مطالعاتی
کتاب ها
1. آسيب شناسي بازي هاي رايانه اى، احمد خليلى؛ به سفارش اتحاديه انجمنهاي اسلامي دانشآموزان، تهران، 1385.
2. بازی های رایانه ای و پیامدها، داوود امینی، انتشارات شمیم شب، ساری.
3. بررسي پيامدهاي بازي هاي ويدئويي - رايانه اى، مرتضي تطبيقى، انتشارات موسسه فرهنگ و دانش، تهران، 1380.
4. کاربرد بازی های رایانه ای در جنگ های نوین همراه با مطالعه موردی بازی «ارتش آمریکا»، مهدی محمودی، رضا مرجانی، موسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری دفاعی تهران، 1388.
5. احکام بازی های رایانه ای، محمود صادقی، نشر معروف، چاپ اول، قم، زمستان 1394.
مقالات
1. تأثیر بازی های رایانه ای با محتوای متفاوت خشونت بر میزان IGI ترشحی، کورتیزول بزاقی و درجه حرارت بدن، علی پور، احمد؛ آگاه هریس، مژگان؛ سیادتی، محمد؛ نوربالا، احمد علی؛ مجله: «علوم رفتاری»، بهار 1388، ش 7.
2. فراتحلیل اثر بازی های رایانهای خشن و غیرخشن بر پرخاشگری، جدیدیان، احمدعلی؛ پاشا شریفی، حسن؛ گنجی، حمزه، مجله: «فنآوری اطلاعات و ارتباطات در علوم تربیتی»، بهار 1391، سال دوم ، ش 7.
3. بازی های رایانه ای، دوست یا دشمن کودکان، شوی، سوزان؛ مترجم: فهیمی، شهلا؛ مجله: «رشد معلم»، تابستان 1383، ش 183.
4. کارکرد بازی های رایانه ای در رفتار نوجوانان، منصوری، روانبخش، مجله: «مطالعات رسانه ای»، زمستان 1391، سال هفتم، ش 19.
5. آثار سوء تربیتی بازی های رایانه ای بر کودکان از دیدگاه مربیان پرورشی ناحیه 2 استان قم، فضل اللهی، سیف اله؛ ملکی توانا، منصوره؛ مجله: «اسلام و پژوهش های تربیتی»، سال سوم، پاییز و زمستان 1390، ش 2.
6. اخلاق بازی های رایانه ای، میگوئل سیکارت، مترجم: آقایانی، لیلا، مجله: «اطلاعات حکمت و معرفت»، مرداد 1390، ش 64.
7. بررسی محتوای آسیب زا و تحلیل محتوایی اخلاقی بازی های رایانه ای از دیدگاه آموزه های اسلامی، فرهنگ ادیب، سمیه، مینایی بیدگلی، بهروز، مجله: «پژوهشهای اخلاقی»، بهار 1393، سال چهارم، ش 15.
[1]. برای اطلاع بیشتر درباره بازی های رایانه ای به مقالات «تولید بازی های رایانه ای گمراهگر» و «تکثیر بازی های رایانه ای گمراهکر» که در فرهنگ مصادیق همین سایت قرار دارند مراجعه شود.
[2]. أعراف/33.
[3]. أنعام/151.
[4]. نور/21.
[5]. مائده/2.
[6]. نور/30 و 31.
[7]. مصباح الشريعة، ص: 40.
[8]. مصباح الشريعه، ص 10.
[9].كافي، ج 5، ص 559، ح 12.
[10]. جامع الأخبار، شعيري، ص 93.
[11]. كافي، ج5، ص: 535، ح 1. [12]. www. puya.nashriyat.ir، مقاله «شواليههاي مجازي هنر هشتم»، آرزو نیکوئیان.
[13]. عيون الحكم و المواعظ، ليثي، ص: 38، ح 823.
[14]. كافي، ج5، ص: 536، ح 2.
[15]. www.tebyan.net، مقاله «اثر بازی های رایانهای بر کودکان و نوجوانان».
[16]. آدام لانزا.
[17]. سندی هوک نیوتاون.
[18]. www. hamshahrionline.ir، مقاله «رابطه بازی های پرخشونت رایانهای و کشتارهای آمریکا».
[19]. نوعی بمب دست ساز.
[20]. www.yjc.ir، مقاله «بزرگ ترین جنایت هایی که به خاطر بازی رایانهای رخ داد».
[21]. همان.
[22]. همان.
[23]. www.gerdab.ir، مقاله «ماجرای ارزی که از کشور خارج می شود و فرصتی که باز نمی گردد/ وقت و سرمایه خود را آنلاین هدر بدهید! ».
[24]. www.farsnews.com، مقاله «آغاز فصل امتحان و چالش جدیدی به نام (کلش.آف.کلنز)»
[25]: ظاهر شدن علائم بلوغ از نظر فیزیكی و هورمونی در دختران قبل از 8 سالگی و در پسران قبل از 9 سالگی، بلوغ زودرس نامیده می شود. (www. jahannews. com، مقاله «بلوغ زود رس چیست»).
[26]. در حالی که در تمام دنیا قوانین خاصی برای کودکان وجود دارد و به خاطر سلامتی روحی و جسمی، آنها را از دسترسی به برخی از امکانات مانند انجام بازی های رایانه ای مستهجن، مشاهده فیلم های ترسناک، خشن و ... محدود می کنند.
[27]. كافي، ج6، ص: 47، ح 5.
[28]. www. ircg.ir، مقاله «نقش نظارتی والدین بر بازی های رایانهای».
[29]. همان.
[30]. همان.
[31]. www.tebyan.net، مقاله «اثر بازی های رایانهای بر کودکان و نوجوانان».
[32]. باید توجه شود که معنای این کلام این نیست که همه بازی های ایرانی بدون مشکل هستند بلکه بسیاری از آسیب های محتوایی بازی های غربی را ندارند و مسئولین سعی کرده اند این بازی ها را متناسب با دین و فرهنگ کشورمان بسازند لذا دارای تصاویر مبتذل، موسیقی های تند و حرام و عقاید انحرافی نیستند.
[33]. www. Cyber Police.ir، مقاله «استفاده زیاد از اینترنت باعث افسردگی می شود».
[34]. www.tebyan.net، مقاله «همبازی دیجیتالی من»، نوریه نوچمنی.
[35]. www. ircg.ir، مقاله «نقش نظارتی والدین بر بازی های رایانهای».
[36]. www.gerdab.ir، مقاله «آمار بازدید ایرانی ها از صفحات سکسی، فریب و حیله غربی هاست»، 3/7/1389.
[37]: گاهی لازم است انسان در برابر اشتباه و خطاهای دیگران چشم پوشی کند یعنی خود را مانند کسی که از چیزی خبر ندارد نشان دهد. اما در موقع خوبی شخص خطاکار را با روش های مناسب و مفید به اشتباه بودن کارش آگاه کند و به او بفهماند از فعل اشتباهش دست بردارد و گرنه با مشکلات جدی ای رو به رو می شود. در همین رابطه علی (علیه السلام) فرمودند: «لَا حِلْمَ كَالتَّغَافُل؛ هیچ بردباری ای مانند تغافل نیست». (عيون الحكم و المواعظ، ليثي، ص 531، ح 9658)
[38]. www.tebyan.net، مقاله «همبازی دیجیتالی من»، نوریه نوچمنی.
[39]. ر.ک: www.rc.majlis.ir، فهرست مصاديق محتواي مجرمانه، موضوع ماده 21 قانون جرايم رايانهاي.
[40]. آیت الله مظاهری: www.almazaheri.ir؛ آیت الله شبیری زنجانی: www. zanjani.net، استفتائات، س 429؛ استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله سیستانی، 12/6/93، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 21/5/1394؛ آیت الله خامنه ای، 22/5/1394؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 24/5/1394.
[41]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، 8/6/1394؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 9/6/1394.
[42]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله خامنه ای، 8/6/1394.
[43].آیت الله شبیری زنجانی: اگر اعتباری که برنده به دست می آورد، قابل خرید و فروش باشد (ولو برنده نخواهد آن را بفروشد) بازی مذکور حرام است.( www.zanjani.net، استفتائات، س 368)
[44]. شخصی برخی از مراحل بازی آنلاین را تمام کرده و این امتیاز را میفروشد تا خریدار از همین مرحله ادامه دهد و از مراحل قبلی شروع نکند.
[45]. آیت الله مکارم: www.makarem.ir ، آیت الله سیستانی: www.sistani.org، سوال ها و جواب ها، بازی های کامپیوتری؛ آیت الله شبیری زنجانی: www. zanjani.net، استفتائات، س 368؛ استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله نوری همدانی، 13/2/1394
آیت الله خامنه ای: جایز است ولی اگر قانونی در این زمینه وجود دارد، باید رعایت شود. (استفتاء پیامکی از دفتر، 15/2/1394).
[46]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 5/6/1394.
آیت الله خامنه ای: اُفت تحصیلی سبب حرمت انجام بازی رایانه ای نمی شود مگر برای کسی که درس خواندن برای او واجب باشد.(استفتاء پیامکی از دفتر، 5/6/1394)
آیت الله شبیری زنجانی: اگر عنوان حرامی مثل اذیت کردن پدر و مادر یا اسراف در اموال و ... بر آن مترتب شود، جایز نخواهد بود (استفتاء پیامکی از دفتر، کد(20653)، 6/6/1394)
آیت الله سیستانی: به خودی خود حرام نیست(استفتاء پیامکی از دفتر، 8/6/1394)
[47]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، 17/3/1394؛ آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 16097)، 21/3/1394.
آیت الله صافی گلپایگانی: ترک کردن عبادت حرام است و انسان در برابر اتلاف عمر در بازی های رایانهای باید در آخرت جواب گو باشد. (استفتاء پیامکی از دفتر، 18/3/1394).
[48]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 17/3/1394.
[49]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 20463)، آیت الله مکارم، 1/6/1394؛ آیت الله نوری همدانی، 2/6/1394.
آیت الله خامنه ای: بازی رایانه ای اگر از نوع حلال آن باشد با ترک صله رحم یا ترک اوامر والدین، حرام نمی شود ولی باید بداند هر کاری که موجب اذیت و آزار والدین شود، حرام است و گناه کرده است ولی خود بازی حرام نمی شود(استفتاء پیامکی از دفتر، 1/6/1394)
آیت الله صافی گلپایگانی: ترک نماز و قطع رحم، حرام است(استفتاء پیامکی از دفتر، 5/6/1394)
[50]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله صافی گلپایگانی، 5/6/1394.
[51]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 24/3/1394.
آیت الله صافی گلپایگانی: بستگی به افراد دارد، می توانند اجازه ندهند(استفتاء پیامکی از دفتر، 25/3/1394).
آیت الله نوری همدانی: به مقتضای قوانین عمل شود(استفتاء پیامکی از دفتر، 23/3/1394)
[52]. آیت الله شبیری زنجانی(استفتاء پیامکی از دفتر، کد استفتاء: 16310)، 31/3/1394.
[53]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله نوری همدانی، آیت الله مکارم، 1/5/1394؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 4/5/1394.
آیت الله شبیری زنجانی: در صورتی که تأیید و کمک ظالم در ظلم کردن نباشد و موجب تضعییف اسلام یا تقویت کفر یا تقویت کفار در جنگ با مسلمانان نشود، اشکالی ندارد. (استفتاء پیامکی از دفتر، کد استفتاء: 18989؛ 3/5/1394)
آیت الله خامنه ای: اگر خلاف قانون نبوده و مفسده ای نداشته باشد، اشکالی ندارد. (استفتاء پیامکی از دفتر، 3/5/1394).
آیت الله سیستانی: اگر مستلزم حرامی شود مانند اینکه ترویج برای شرکتی باشد که کار او حرام است، جایز نیست (استفتاء پیامکی از دفتر،11/7/1394)
[54]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 15/1/1394؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 16/1/1394؛ آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 13931)، 23/1/1394.
[55]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم، 10/3/1393؛ آیت الله خامنهای، آیت الله صافی گلپایگانی و آیت الله نوری همدانی، 10/12/1393.
[56]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله خامنهای،10/12/1393.
[57]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 10/3/1393.
[58]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، آیت الله نوری همدانی، آیت الله مکارم، 26/8/1393؛ آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 9213)، 3/9/1393 و آیت الله صافی گلپایگانی، 26/1/1394.
[59]. تعزیر به مجازاتی میگویند که از حد شرعی کمتر است و تعیین مقدار و نوع آن به حاکم شرع واگذار شده است. مثلاً حد شرعی شراب هشتاد تازیانه است؛ ولی کسی که در تهیه شراب برای دیگران نقش داشته، به حکم حاکم شرع از ده تا هفتاد و نه شلاق (بنا به تشخیص حاکم شرع و شدت جنایت شخص) محکوم می شود؛ یعنی کمتر از هشتاد ضربه.(با استفاده از www. rc.majlis.ir، قانون مجازات اسلامی، ماده 18)
[60]. آیت الله مکارم: www.makarem.ir؛ استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی(کد: 7346) و آیت الله سیستانی، 5/7/93.
[61]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، آیت الله مکارم و آیت الله نوری همدانی، 1/9/1393.
آیت الله شبیری زنجانی: صرف نگهداری اگر مستلزم استفاده حرام یا تأیید منکر نباشد، اشکال ندارد. (استفتاء پیامکی از دفتر، کد استفتاء: 9213، 2/9/1393).
[62]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، آیت الله مکارم، 1/9/1393.
آیت الله سیستانی: در صورتی که مصلحتی در نگهداری نباشد و احتمال استفاده نامشروع وجود داشته باشد، باید از بین برود. (استفتاء پیامکی از دفتر، 2/9/1393).
[63]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای،آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء:9350)، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 3/9/1393؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 26/1/1394.
[64]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، آیت الله شبیری زنجانی، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 28/8/1393؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 26/1/1394.
[65]. با استفاده از سایت آیت الله مظاهری: www.almazaheri.ir؛ استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله سیستانی، 12/6/1393، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 21/5/1394؛ آیت الله خامنه ای، 22/5/1394؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 24/5/1394.
[66]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، 1/6/1394؛ آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 20479)، آیت الله خامنه ای، 2/6/1394؛ آیت الله نوری همدانی، 3/6/1394؛ آیت الله جوادی آملی، 10/6/1394.
آیت الله سیستانی: ترویج و نشر فساد، حرام است(استفتاء پیامکی از دفتر، 8/6/1394)
[67]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، 1/6/1394؛ آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 20479).
آیت الله خامنه ای: اگر نرم افزار از سخت افزار قابل جدا شدن باشد، هدیه گیرنده مالک آن می شود ولی باید بازی را از روی رایانه و موبایل پاک کند. (استفتاء پیامکی از دفتر، 2/6/1394)
[68]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 28/8/1393؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 26/1/1394.
آیت الله شبیری زنجانی: اگر به شکلی باشد که عرفا توهین به مقدسات شمرده شود یا خوف تضعیف اعتقادات دینی یا تقویت کفر در آن باشد، حرام است. (www. zanjani.net، استفتائات، س 495)
[69]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله خامنهای، 28/8/1393.
[70]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، 24/9/1393، آیت الله خامنهای و آیت الله سیستانی، 26/9/1393.
[71]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 10165)، آیت الله نوری همدانی، 24/9/1393.
[72]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 24/9/1393.
[73]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، آیت الله سیستانی و آیت الله مکارم، 12/6/93.
[74]. با استفاده از استفتاء پیامکی «نصب بازی های رایانه ای مستهجن بر روی رایانه دیگران» از دفاتر آیت الله مکارم، آیت الله سیستانی، آیت الله نوری همدانی، 24/5/1394؛ آیت الله خامنه ای، 25/5/1394.
[75]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی و آیت الله مکارم، 10/2/1394.
آیت الله سیستانی: اگر نهی از منکر مستلزم اتلاف مال غیر یا ایراد ضرب باشد باید بنابر احتیاط واجب با اذن حاکم شرع باشد. (www.sistani.org، سوال ها و جواب ها، رایانه)
[76]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله سیستانی، 1/6/1394.
آیت الله شبیری زنجانی: جایز نیست مگر اینکه جلوگیری از منکر، متوقف بر حذف کردن باشد در این صورت اشکال ندارد ولی باید لحاظ شود که مفسده دیدن این بازی رایانه ای مبتذل (برای حذف کردن) بیشتر است یا مفسده تصرف در اموال دیگران. (استفتاء پیامکی از دفتر، کد استفتاء: 20422؛ 1/6/1394)
آیت الله جوادی آملی: امر به معروف مراحلی دارد؛ از تذکر زبانی شروع می شود ولی تصرف در لوازم شخصی دیگران جایز نیست. تذکر زبانی کافی است.(استفتاء پیامکی از دفتر، 4/6/1394)
[77]. مثلا صاحب رایانه و موبایل، خودش بازی مبتذل را نشان دهد یا خودش تعریف کند که چنین بازی رایانه ای مبتذل و مستهجنی در رایانه و موبایلش وجود دارد و یا از راههای دیگری غیر از تجسس، علم پیدا شود که اینگونه از بازی ها وجود دارد.
[78]. استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم و آیت الله نوری همدانی، 31/5/1394.
[79]. استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 31/5/1394.
[80]: آیت الله سیستانی: www.sistani.org، سوال ها و جواب ها، حق چاپ؛ استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 9/12/1393.
با سلام خدمت خوانندگان محترم